زنگانلی

معرفي استان زنگان

جغرافياي استان

استان زنگان در شمال غربي ايران بين 47 درجه و 8 دقيقه تا 50 درجه و 51 دقيقه ي طول شرقي و 35 درجه و 27 دقيقه تا 37 درجه و 10 دقيقه ي عرض شمالي قرار دارد و مساحت آن 24164 كيلومتر مربع مي باشد.

اين استان از شمال شرقي به استان گيلان، از شمال به استان اردبيل، از شمال غربي به استان آزربايجان شرقي و از غرب به استان آزربايجان غربي و كردستان، از جنوب به استان همدان و از جنوب شرقي و شرق به استان قزوين محدود است. استان زنگان داراي 7 شهرستان(زنگان، ابهر، خرم دره، خدابنده، ايجرود، ماهنشان، طارم) و 16 شهر مي باشد.

آب و هواي استان معتدل كوهستاني است كه در زمستان ها سرد و در تابستان ها معتدل خشك مي باشد. اين استان به علت دارا بودن موقعيت كوهستاني و بارش برف و باران داراي رودخانه هاي نسبتا" پر آبي است كه از لحاظ كشاورزي و اقتصادي تأثير به سزايي در رونق اقتصادي استان دارد. نام رودخانه هاي استان به قرار ذيل است:

1-    قیزل اوزن 2- زنگان چايي 3- ابهر چايي 4- ايجرود 5- سوجاس چايي 6- خرره چاي 7- بزينه رود

استان زنگان در گوشه ي شمال غربي فلات مركزي ايران واقع شده است كه فلات آزربايجان را به دشت قزوين متصل مي كند. رشته كوه هاي موجود در اين استان متعلق به دوره ي ترشياري بوده و فرسايش دوره ي كواترنري باعث پيدايش سرزمين هاي هموار و حاصلخيز در اين استان شده است.

تاريخ استان

قديمي ترين آثار زيستي در استان زنگان به دوران پيش از تاريخ بر مي گردد كه متعلق به فرهنگ بردوستين بوده و حدود 30 هزار سال قدمت دارد.

مكان زيستي اين تمدن در غار تاريخي گلجيك واقع در 35 كيلومتري جنوب غربي شهر زنگان است. آثار تمدني بعد از نوسنگي از روشن ترين تمدنهايي است كه در مطالعه و مقايسه ي تمدن هاي پيش از تاريخ فلات ايران نقش كليدي دارد. آثار اين تمدن از هزاره ي پنجم قبل از ميلاد روشن و مشخص شده است. بقاياي زيستي و تمدني « تيكمه تپه» در قشلاقات افشار و تپه ي امان خدابنده نشانگر تمدن درخشان اين استان است كه آثار تكنيكي و هنري آن ها مورد توجه نسل امروز و باستان شناسان مي باشد.

سومين دوره ي تاريخ شناسي اين استان دوران موسوم به «آغاز ادبيات» است . اين دوران از هزاره ي سوم تا اواخر هزاره ي دوم قبل از ميلاد است كه آثار آن را در منطقه ي ايجرود مي توان ديد. وجود نقوش و خطوط هنري سياه رنگ در روي سفال هاي مكشوفه از محوطه هاي تاريخي اين مسأله را روشن مي كند.

چهارمين دوره ي بررسي تاريخ موسوم به « دوران تاريخي» است. اين دوره تحول جديدي را متناسب با روند تكاملي جامعه شناسي نشان مي دهد. بارزترين پديده ي قابل لمس آن نوعي سفال خاكستري رنگ ساده است. اين آثار مكرر و همزمان در سراسر منطقه و علي الخصوص مناطقي كه داراي امكانات بالقوه ي زيستي در اواخر هزاره ي دوم قبل از ميلاد بوده است، ديده مي شود. منطقه ي فعلي استان زنگان در قرن هفتم قبل از ميلاد تحت عنوان پادشاهي ماد بوده كه نيمه ي غربي آن حوزه ي استحفاظي ماد آتروپاتن و نيمه ي شرقي آن حوزه ي استحفاظي ماد سفلي بوده است. آخرين دوره ي بررسي تاريخي استان موسوم به «دوره ي اسلامي» است كه از قرن اول تا اواخر قرن 14 هجري است.

فرهنگ و زبان مردم استان

طبق آخرين آمارها بيش از يك ميليون نفر در استان زنگان زندگي مي كنند كه تراكم نسبي آن به 1/4 نفر در هر كيلومتر مربع مي رسد و از لحاظ بعد خانوار نيز 1/5 نفر مي باشد. 15/50 درصد جمعيت آن شهري و 58/49 درصد آن روستايي است.

ميزان باسوادي استان 52/74 درصد مي باشد. افراد شاغل در استان 38 درصد در بخش كشاورزي، 7/29 درصد در بخش صنعت و 3/32 درصد در بخش خدمات مشغول فعاليت هستند.

زبان مردم اين استان تورکو(تركي) است. تركيب جمعيتي و نژادي مردم اين استان متأثر از وجود اقوام باستاني ساكن در اين مناطق مانند؛ اورارتو، قوتتي و لولوبي، ماننايي و مادها مي باشد. اين اقوام غير آريايي بوده و زبانشان نيز همانند زبان تركي مربوط به زبان هاي التصاقي يا پسوندي بوده است. شهر زنگان به عنوان مركز استان يكي از شهرهاي قديمي است كه در زبان محاوره به «زنگان» معروف است.

بعضي از زبان شناسان معتقدند كه كلمه ي زنگان برگرفته از سنگان، ساينگان يا سئين است كه وجود مشتقاتي از اين كلمه در نام بعضي از اماكن و آبادي هاي اطراف شهر مي تواند نمونه ي بارزي براي اين گفته باشد. اسامي مكان هايي مثل سايان، سايين قلعه (سايين و سايان در زبان تركي به معني محترم و  محتشم مي باشد) خود شاهد اين گفته هاست. برخي از زبان شناسان نيز معتقدند كه كلمه ي زنگان برگرفته از كلمه ي زنگين است.(زنگين در تركي به معني وزين و باعظمت است). مردم استان زنگان، مردمي مهمان نواز بوده و داراي تعلقات ديني و ميهني خاصي هستند. هنر آشيغي همراه با موسيقي و اشعاري كه سراينده ي آن خود آشيق ها هستند نمونه ي قابل توجهي از فرهنگ اصيل مردمي اين خطه به حساب مي آيد.

موسيقي آشيغي، هنري باستاني

با مطرح شدن مسأله‌ي جهاني شدن، خرده فرهنگ‌ها نيز اهميت به سزايي يافته اند و در هر جامعه‌اي نخبگان آن به دنبال معرفي آثار و ميراث ديرين خود به ديگران هستند.

در كشور ما نيز هر منطقه فرهنگ، هنر، موسيقي و آثار گرانسنگي را از گذشته به ارث برده است كه نخبه گان جامعه به دنبال معرفي آن به جهانيان هستند. در منطقه‌ي آزربايجان و ديگر مناطق ترك نشين كشور موسيقي سنتي  بخش قابل توجهي دارد كه به موسيقي آشيغي معروف است.

اين موسيقي خاص منطقه‌ي آزربايجان و سرزمینهای ترك نشين است كه گروه آن معمولاً از سه نفر تجاوز نمي‌كند؛ در هر منطقه مكتب خاصي براي خود دارد. در مكتب موسيقي استان زنگان علاوه بر آهنگ‌هاي مشترك «اورتا هاوالار» ، بیش از 25 آهنگ مختص اين استان نيز وجود دارد.

از آشيق هاي معروف زنگان مي توان به آشيق قامت خوشگرلي، آشيق آللاه مدد، دده عزت، ... و آشيق موسلوم عسگري اشاره كرد كه داراي شهرت بين المللي نيز مي باشد.

درباره‌ي پيدايش موسيقي آشيغي نظرات متفاوتي ارائه شده است كه ردپاي اين هنر در لوح‌هاي سومري و نقاشي‌هايي از ابزار آلات آن به خصوص ساز مخصوص آشيغي كه به آن «قوپوز»‌گفته مي شود،  ديده شده است. اشعاري كه آشيق ها مي‌خوانند، اكثراً فولكلوريك حماسي و عرفاني است كه در اول سخن استاد نامه‌هايي خوانده مي شود كه شهرت عام و خاص دارند. از بزرگان اين صنعت مي‌توان به «دده قورقود»,« آشيق علسگر»، « خسته قاسم»،« آشيق واله»، « آشيق غريب»، « آشيق عباس توفارقاني» و … اشاره كرد. بالاترين درجه‌ي علمي اين استادها عنوان « دده» است كه در زبان تركي به معني بزرگ و پيشكسوت مي‌باشد. اين عنوان را به كساني مي دهند كه واقعاً به آن درجه از استادي , مهارت و تجربه رسيده كه حكم «استاد بزرگي» را داشته باشند.

صنعت آشيغي در حوزه داستان از غني ترين بخشهاي فولكلور تركي محسوب مي شود. بيش از 135 داستان آشيغي در هفت حوزه آشيغي ايران تا كنون به ثبت رسيده است. داستانهاي كلبي، شيرين ايله بيرچك، بهرام گول خندان و تاهير ميرزه مختص استان زنگان مي باشد.

نقاط تاريخي و ديدني استان:

استان زنگان به لحاظ قدمت تاريخي و موقعيت جغرافيايي داراي بناها و مكان هاي تاريخي و ديدني زيادي است كه از جمله ي آن ها مي توان به گنبد سلطانيه, بازار زنگان، غار كتله خور، معبد داش كسن، پل ميربهاالدين و همچنين مناطق ديدني و توريستي ائل داغي و چاي باغي اشاره كرد.

1_ گنبد سلطانيه بلند ترين گنبد آجري جهان:

گنبد سلطانيه، بزرگ‌ترين گنبد آجري جهان است كه تيرماه 1384، با موافقت 176 كشور عضو يونسكو به عنوان آثر جهاني ثبت شد.

اين بنا كه يكي از مهم‌ترين بناهاي دوره‌ي ايلخاني است در 30 كيلومتري زنگان و در ميان بافت قديم شهر سلطانيه واقع شده است. اين بناي كهن سومين بناي جهان پس از كليساي مريم و مسجد اياصوفيه‌ي تركيه است كه توسط سلطان محمد خدابنده معروف به «اولجايتو» از پادشاهان ايلخاني ساخته شده است. بناي عظيم سلطانيه كه فرهنگ مردم اين استان را در خود نمايان مي‌سازد، با طراحي معماران تبريزي(عليشاه تبريزي) ساخته شده است. سرتاسر داخل اين گنبد پوشيده از كتيبه‌هاي مختلفي مي باشد كه با رنگ روي گچ ترسيم شده اند. پس از برداشته شدن قسمت‌هايي از اين گچ‌ها توسط كارشناسان ايتاليائي تزئينات اصلي آجري گنبد آشكارگرديده است. اين بنا قسمتي از مجموعه‌ي عظيمي است كه به « ابواب البر» مشهور و شامل  دار الشفا، بيت قانون و بيت الحكمه بوده است. قطر گنبد 4/24 متر است و در اين فضا 8 چرز سنگين با عرض 32/6 تا 25/7 متر با سطح مقطع 50 متر مربع قرار گرفته است و مهم‌ترين وجه مشخصه‌ي آن تحول معماري از دوران سلجوقي به دوران ايلخاني را نشان مي‌دهد.

اين بناي عظيم تابستان 1384 با موافقت تمام 176 كشور عضو يونسكو و بدون رأي مخالف و در بيست و نهمين اجلاس كميسيون عمومي ميراث جهاني به ثبت جهاني رسيد. اين گنبد هفتمين اثر باستاني است كه تا به حال از ايران به عنوان ميراث جهاني ثبت شده است.

سفيران اكثر كشورهاي جهان از جمله هند، بلژيك، مصر و ژاپن در اجلاس «دوربان آفريقاي جنوبي» در دفاع از ضرورت ثبت جهاني گنبد سلطانيه  به عنوان بزرگ‌ترين گنبد آجري جهان سخنراني كردند.

2_ بازار زنگان: بازار زنگان كه در بافت قديمي شهر واقع شده است از نظر تاريخي به دو قسمت بالا و پايين تقسيم مي شود. بازار پايين در اوايل دوره ي صفويه و در زمان شاه طهماسب و بازار بالا در زمان آقا محمدخان قاجار ساخته شده است.

3_ پالتار بولاغی (رختشويخانه) سنتي زنگان: اين بنا يكي از بناهاي منحصر به فرد در كشور مي باشد كه خصوصيات معماري دوران قاجار را نشان مي دهد و در محله ي عباسقلي خان ساخته شده است.

4_ غار كتله خور: يكي از جاذبه هاي طبيعي _ تاريخي استان است كه در 140 كيلومتري زنگان و در بخش افشار شهرستان قيدار(خدابنده) واقع است. اين غار از زيباترين پديده هاي طبيعي جهان با قنديل هاي طبيعي مي باشد. اگر چه مردم منطقه ي افشار از وجود اين غار با خبر بوده اند، اما بهار سال 1331 هيأت كوهنوردي زنگان با همياري سيد اسداله جمالي اين غار را شناسايي كرده و به ثبت رساندند.

4_معبد داش كسن: اين معبد در 10 كيلومتري سمت جنوب شرقي سلطانيه و در نزديكي روستاي«ويير» قرار دارد. در اين معبد نقش دو اژدها در طرفين ايوان، به طور قرينه و متعاكس حجاري شده است كه از شاهكارهاي سنگ تراشي و هنري دوره ي ايلخاني محسوب مي شود.

5_ مجموعه ي  تفريحي _ توريستي ائل داغي:

اين مجموعه در ارتفاعات شمالي شهر زنگان قرار دارد كه در صورت تكميل شدن يكي از مناطق ديدني كشور خواهد بود. درياچه، سينماي روباز تابستاني، رستوران هاي طلايي ائل سئون و ائل داغي و پله هاي كوهنوردي از امكانات اين مجموعه ي توريستي مي باشد و با به بهره برداري رسيدن فاز اول آن جمعيت زيادي از سراسر كشور در آنجا جمع مي شوند، كه نمونه ي بارز آن در جشنواره ي آش ايراني بود.

از ديگر مناطق ديدني استان مي توان به سد تهم ، چاي باغي، غاز خرمنه سر تارم(طارم)، پارك هاي جنگلي، چشمه هاي آب گرم معدني، مناطق حفاظت شده سهرين و انگوران، دربند قاطیرچي ماننی شان، چشمه ي اژدهاتو، مقبره ي قيدار نبي، امامزاده هاي شهرستان ابهر و زنگان، قلعه ي سميران تارم، مسجد جامع قروه، سجاس، گلابر و زنگان، همچنين عمارت هاي ذوالفقاري , دارايي و ... اشاره كرد.

صنايع دستي استان

از قديم الايام مردم اين نواحي در توليد ابزار و ادوات هنري و تزئيني مهارت خاصي داشته اند. امروزه صنايع دستي هنرمندان زنگاني يادگاري از گذشته هاي دور مي باشد كه با پيشرفت تكنولوژي و توليد ابزارهاي مدرن به ظرافت هاي خاصي دست يافته اند. از جمله ي اين هنرها مي توان به چارق دوزي، مليله كاري، چاقوسازي، قالي و گليم بافي و ... اشاره كرد. لازم به ذكر است مليله كاري زنگان شهرت جهاني دارد.

حكما و نام آوران استان

الف)شيخ شهاب الدين سهروردي(شيخ اشراق)

شيخ شهاب الدين سهروردي ملقب به شيخ اشراق در سال 550 هجري در قريه ي سهرورد زنگان متولد شد. وي براي تحصيل به اصفهان و مراغه مسافرت كرد. او يكي از مشاهير جهان اسلام است كه داراي 30 اثر علمي از جمله: حكمت الاشراق، المشارع و المطارحات، آواز پر جبرئيل، عقل سرخ، لغت موران، الواردات و التقدسيات و ... مي باشد. به لحاظ تفكرات فلسفي و اعتقادي كه داشت علماي شهر حلب او را تكفير كردند. صلاح الدين ايوبي به تحريك آن ها توسط پسرش ظاهرشاه جوان كه يكي از طرف داران شيخ بود او را به شهادت رساند. پيكر شيخ اشراق در شهر حلب مدفون است. مكتب فلسفي او به مكتب سهرورديه و يا اشراقيه معروف است. در سال هاي گذشته چندين كنگره براي شناسايي تفكرات عميق علمي و فلسفي او در زنگان برگزار شده است, متفكراني از سراسر جهان در أن كنگره ها شركت كرده اند.

ب) مولانا همتي انگوراني

مولانا همتي انگوراني در قرن دهم هجري در انگوران زنگان ديده به جهان گشود. او يكي از مشاهير و شعراي شيعي مذهب است كه در ترويج مذهب شيعي تلاش هاي بسياري كرده و حتي براي تبليغ و ترويج مذهب شيعي به آناتولي سفر كرده است. وي در جاي جاي اشعار خود به مذهب جعفري اشاره كرده و مي گويد:

پيشواسي، رهنماسي، رهبري اثني عشر

قول و فعلي حقه لايق جعفري دور همتي

مولانا همتي داراي ديوان شعري شامل 8000 بيت مي باشد كه در تبريز نگهداري مي شود. آرامگاه او در شهر انگوران قرار دارد.

ج) حكيم هيدجي

حكيم حاج ملامحمد هيدجي در سال 1270 هجري قمري در قريه ي هيدج در مابين ابهر و زنگان پا به عرصه ي وجود گذاشت. او براي تكميل علوم خود به شهرهاي قزوين، تهران و عراق سفر كرد. حكيم هيدجي يكي از نوابغ روزگار است كه به سه زبان تركي، عربي و فارسي شعر گفته است. او علاوه بر شاعري، فيلسوف بزرگي بوده كه  سال ها به تدريس فلسفه مشغول بوده است. او همچنين در جريانات سياسي كشور از جمله تحريم تنباكو نقش شاياني ايفا كرده است. از حكيم هيدجي آثاري در زمينه ي ادبيات، فلسفه و سياست برجاي مانده است كه مي توان به «ديوان شعار»، «كشكول»، «رساله ي دخانيه» و« دانش نامه» اشاره كرد. شعر زير نمونه اي از تمثيلات عرفاني فلسفي اوست.

    ائتمه ميش اول شاهد رعنا بزك

   پرده ني سالميشدي اوتورموشدو تك

  نه آدي بير يئرده نه ديلده سؤزو

   عشق اؤزو عاشق اؤزو معشوق اؤزو

 شانه چكيب زولفونه اول خوش خرام

  دوردو اياق اوسته دگيشدي مقام

 اولدو بو بير جلوه ده كل جهان

  ذره صفت گون ايشيغيندان عيان

  ايسته دي ائتسين اؤزونو آشكار

غيب و شهود عالمينه هر نه وار

 ديشره چيخيب پرده دن ائتدي نظر        

     دان سوكولوب اسدي نسيم سحر

 كئچدي قرانليق گئجه اولدو گونوز          

صورتي هر گؤزگوده گؤستردي اوز

كون و مكاندير اوزونون سايه سي

سايه سيدير مايه لرين مايه سي

 جمله اودور غير قيوداتدير

وحدتي اسقاط اضافاتدير

 صرف حقيقت كي اولور آشكار

گؤزدن ايتر نام و نشان هر نه وار

 نه گون و نه آي و نه اولدوز قالير

پرده ني سالدي يئنه يالقيز قالير